کتاب‌هایی که درباره مدافعان حرم و شهدای این عرصه نوشته شده‌اند، بخش مهمی از ادبیات سال‌های اخیر درباره مقاومت و جنگ با گروه‌های تکفیری را تشکیل می‌دهند. این آثار در قالب‌های مختلفی مانند خاطره، زندگی‌نامه، روایت خانوادگی و روایت‌های مستند نوشته شده‌اند و هرکدام از زاویه‌ای متفاوت به زندگی افرادی می‌پردازند که در جریان تحولات سوریه و عراق حضور داشته‌اند.
پس از شکل‌گیری درگیری‌ها با گروه‌های تکفیری و داعش در منطقه، به‌تدریج مجموعه‌ای از کتاب‌ها درباره شهدای مدافع حرم منتشر شد. در این آثار، گاهی زندگی یک فرمانده یا رزمنده روایت می‌شود و گاهی خانواده و دوستان یک شهید، خاطرات و ویژگی‌های شخصیتی او را بازگو می‌کنند.
اوج انتشار این کتاب‌ها در سال‌های ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷ عنوان شده است و انتشار این آثار همچنان ادامه دارد. در میان ناشران فعال در این حوزه نیز انتشارات شهید کاظمی سهم قابل توجهی در انتشار کتاب‌هایی با موضوع شهدای مدافع حرم داشته است.
در ادامه، تعدادی از کتاب‌هایی را در مجله نعنا معرفی می‌کنیم که هرکدام بخشی از زندگی مدافعان حرم، خانواده‌های آنان یا مردمی را روایت می‌کنند که در جریان درگیری‌های منطقه قرار داشته‌اند.
ادبیات مدافعان حرم؛ روایتی از مقاومت و زندگی
بخش قابل توجهی از کتاب‌های مربوط به مدافعان حرم، به جای تمرکز صرف بر میدان نبرد، سراغ زندگی شخصی شخصیت‌ها رفته‌اند. کودکی، خانواده، دوستی‌ها، تحصیل، فعالیت‌های اجتماعی، سبک زندگی و خاطرات نزدیکان، بخش‌هایی از این روایت‌ها را تشکیل می‌دهند.
همین ویژگی باعث شده این کتاب‌ها فقط مجموعه‌ای از اطلاعات تاریخی نباشند. در بسیاری از آن‌ها، خواننده با زندگی انسانی یک شخصیت روبه‌رو می‌شود و از طریق خاطرات خانواده یا دوستان، شناخت بیشتری از شخصیت او پیدا می‌کند.
از سوی دیگر، برخی آثار به سراغ تجربه مردم عادی در مناطق درگیر جنگ رفته‌اند؛ مردمی که برای سال‌ها با محاصره و ناامنی زندگی کرده‌اند. بنابراین ادبیات مربوط به مدافعان حرم را می‌توان مجموعه‌ای متنوع از روایت‌های شخصی، خانوادگی و اجتماعی دانست.
ماه کامل؛ زندگی شهید مرتضی حسین‌پور
«ماه کامل» نوشته شهلا پناهی، زندگی‌نامه مجاهد شهید مرتضی حسین‌پور، معروف به حسین قمی، است؛ فرمانده‌ای که در کتاب به عنوان یکی از فرماندهان قرارگاه حیدریون معرفی شده است.
مرتضی حسین‌پور متولد ۳۰ شهریور ۱۳۶۴ بود و در سال ۱۳۸۳ وارد سپاه شد. او پس از گذراندن دوره آموزشی در دانشکده افسری، در سال ۱۳۹۲ با آغاز درگیری‌های سوریه وارد منطقه شد و مسئولیت‌های مختلفی را بر عهده گرفت.
در سال ۱۳۹۳ و هم‌زمان با ورود داعش به عراق، حسین‌پور به عراق اعزام شد و در شمار نخستین نیروهایی قرار گرفت که در پدافند بغداد ـ سامرا مشارکت داشتند.
در روایت مربوط به او، توانایی‌های فرماندهی و فعالیت‌هایش مورد توجه قرار گرفته و از عنوان «حسن باقری زمان» برای توصیف جایگاه او استفاده شده است.
شهید حسین‌پور در ۱۶ مرداد ۱۳۹۶ در منطقه تدمر سوریه و در جریان فرماندهی نیروهای عراقی به شهادت رسید. «ماه کامل» تلاش می‌کند زندگی و فعالیت‌های این فرمانده را برای خواننده روایت کند.
هوای این روزهای من؛ خاطرات مقاومت در سوریه
«هوای این روزهای من» نوشته رقیه کریمی، خاطرات امیرحسین حاج نصیری، جانباز و فرمانده تیپ هجومی سیدالشهداء در سوریه است.
این کتاب تنها به خاطرات شخصی راوی محدود نمی‌شود. در روایت کتاب، خاطرات تعدادی از دیگر رزمندگان و شهدای مقاومت نیز وارد شده و به همین دلیل، دامنه روایت از زندگی یک فرد فراتر می‌رود.
کتاب از دوران کودکی راوی آغاز می‌شود و حوادث زندگی او تا دوران مجروحیت را دنبال می‌کند. در کنار این بخش، خاطرات مربوط به مقاومت در مناطقی مانند حلب، خان‌طومان و لاذقیه نیز روایت شده است.
از ویژگی‌های این اثر، حضور نام و خاطرات افرادی مانند مصطفی صدرزاده و محمدحسین محمدخانی در روایت‌های آن است.
«هوای این روزهای من» در سال ۱۳۹۹ در ۴۷۲ صفحه منتشر شده است و می‌تواند برای مخاطبی که به خاطرات رزمندگان و تجربه مقاومت در سوریه علاقه دارد، اثری خاطره‌محور باشد.
شهادت‌طلبان؛ نگاهی به تاریخ مقاومت لبنان و فلسطین
«شهادت‌طلبان» نوشته حمید داودآبادی، اثری متفاوت در میان کتاب‌های مرتبط با مقاومت است. این مجموعه دو جلدی، تاریخچه عملیات شهادت‌طلبانه در فلسطین و لبنان را بررسی می‌کند.
مطالب کتاب بر اساس مصاحبه‌هایی با شخصیت‌ها و رزمندگان مقاومت اسلامی شکل گرفته و علاوه بر بررسی برخی عملیات، به زندگی افرادی می‌پردازد که در جریان مقاومت جان خود را از دست داده‌اند.
کتاب در دو بخش به مقاومت در لبنان می‌پردازد: مقاومت در برابر اشغالگران و مقاومت در برابر مداخله‌گران.
این اثر در دو جلد و مجموعاً در ۱۳۱۱ صفحه منتشر شده است و از نظر موضوعی، بیشتر به تاریخچه مقاومت و زمینه‌های شکل‌گیری آن می‌پردازد.
پانصد صندلی خالی؛ روایت زندگی در محاصره
«پانصد صندلی خالی» نوشته لیلی علام‌الدین اسود و ترجمه رقیه کریمی، روایتی از محاصره دو منطقه شیعه‌نشین «کفریا» و «الفوعه» در سوریه است.
موضوع اصلی کتاب، زندگی مردمی است که پس از سقوط ادلب در محاصره قرار گرفتند و برای مدت طولانی با کمبود امکانات و شرایط دشوار زندگی کردند.
این اثر بر پایه روزنوشت‌هایی شکل گرفته که جزئیات زندگی مردم در دوران محاصره را ثبت کرده‌اند. به همین دلیل، روایت کتاب بیشتر بر تجربه روزمره مردم، نگرانی‌ها و تلاش آن‌ها برای ادامه زندگی تمرکز دارد.
«پانصد صندلی خالی» در سال ۱۳۹۸ در ۸۸ صفحه منتشر شده است.
باغ‌های معلق؛ روایت هفت زن سوری
«باغ‌های معلق» نوشته سمیه عالمی، از دیگر آثاری است که به جای تمرکز مستقیم بر زندگی یک شهید، تجربه مردم سوریه در دوران جنگ را روایت می‌کند.
موضوع کتاب، زندگی هفت زن سوری است که چهار سال در محاصره منطقه نبل و الزهرا زندگی کرده‌اند. این زنان تجربه‌های خود را از سال‌های محاصره و شرایط دشواری که با آن روبه‌رو بوده‌اند، روایت می‌کنند.
در این اثر، سمیه عالمی تلاش کرده روایت زنان را به شکل مستقیم‌تر ثبت کند و به گفته مطالب معرفی کتاب، بدون تغییر اساسی در روایت آن‌ها، خاطراتشان را به شکل مکتوب درآورد.
«باغ‌های معلق» در سال ۱۴۰۲ و در ۲۰۸ صفحه منتشر شده است.
یادت باشد؛ روایتی از زندگی مشترک یک شهید مدافع حرم
«یادت باشد» نوشته محمد رسول ملاحسنی، درباره زندگی شهید حمید سیاهکالی مرادی است و از زاویه‌ای متفاوت به زندگی یک شهید مدافع حرم نگاه می‌کند.
این کتاب روایت زندگی مشترک شهید سیاهکالی مرادی از زبان همسر اوست و بخش مهمی از آن به رابطه خانوادگی، ازدواج و زندگی روزمره این شهید اختصاص دارد.
بر اساس مطالب معرفی‌شده، کتاب از سال‌های پیش از ازدواج آغاز می‌شود و تا شهادت او ادامه پیدا می‌کند. همین زاویه باعث شده «یادت باشد» بیشتر از یک روایت صرفاً نظامی باشد و زندگی خانوادگی و شخصی شهید را نیز در مرکز توجه قرار دهد.
در نتیجه، مخاطب در این کتاب با تصویری از زندگی مشترک یک شهید مدافع حرم روبه‌رو می‌شود؛ روایتی که تلاش دارد شخصیت او را در فضای خانواده و روابط روزمره نیز نشان دهد.
خداحافظ سالار؛ خاطرات یک خانواده در کنار یک شهید
«خداحافظ سالار» روایتی از زندگی خانم چراغ‌نوروزی در کنار همسر مجاهد و شهیدش شهید همدانی است.
خاطرات این کتاب بازه‌ای طولانی را دربرمی‌گیرد؛ از دوران کودکی راوی تا مراسم تشییع پیکر شهید.
یکی از ویژگی‌های این اثر، توجه به زندگی خانواده شهید و تجربه‌ای است که اعضای خانواده در کنار یک رزمنده و سپس در دوران شهادت او داشته‌اند.
این کتاب علاوه بر روایت زندگی خانوادگی، به موضوعاتی مانند دشواری‌های زندگی خانواده‌های رزمندگان و شهدا، شرایط اجتماعی و سیاسی، و تجربه حضور در سوریه نیز می‌پردازد.
از این منظر، «خداحافظ سالار» را می‌توان روایتی خانوادگی از زندگی یک شهید دانست؛ روایتی که تلاش می‌کند تصویری نزدیک‌تر از زندگی خانواده در کنار یک رزمنده ارائه دهد.
لبخندی به رنگ شهادت؛ زندگی شهید عباس دانشگر
«لبخندی به رنگ شهادت» زندگی‌نامه و خاطرات شهید عباس دانشگر، جوان مومن و پاسدار مدافع حرم است.
این کتاب در ۲۷ فصل تنظیم شده و بخش‌های مختلف زندگی شهید را از دوران کودکی تا حضور او در مسیر دفاع از حرم روایت می‌کند.
در بخش‌های مختلف کتاب، دوران آموزش پاسداری، فعالیت‌های دانشجویی و مسئولیت‌های او روایت شده و هر بخش از زبان راویان مختلف بیان می‌شود.
کتاب همچنین به ویژگی‌های اخلاقی و شخصیتی عباس دانشگر توجه دارد؛ ویژگی‌هایی مانند خوش‌رویی، رازداری، مراقبت از زبان، علاقه به اهل‌بیت، نماز اول وقت، مطالعه، علم‌پژوهی، ورزش، شجاعت و دلیری.
در بخش‌های پایانی نیز موضوع آماده شدن او برای حضور در سوریه، وصیت‌نامه‌ها، دل‌نوشته‌ها، یادداشت‌ها و نامه او به رهبر انقلاب مطرح شده است. به این ترتیب، «لبخندی به رنگ شهادت» تلاش می‌کند زندگی شهید عباس دانشگر را از دوران کودکی و شکل‌گیری شخصیت او تا دوره فعالیت‌های اجتماعی و حضورش در سوریه دنبال کند.
مدافعان حرم در قاب خانواده و خاطره
یکی از نکات قابل توجه در میان این آثار، تغییر زاویه روایت است. برخی کتاب‌ها از نگاه یک فرمانده نوشته شده‌اند، برخی از زبان همسر و اعضای خانواده، و برخی دیگر خاطرات دوستان و همرزمان را ثبت کرده‌اند.
در «ماه کامل»، تمرکز بر زندگی و فعالیت‌های یک فرمانده است. «هوای این روزهای من» گستره بیشتری پیدا می‌کند و خاطرات چندین رزمنده و شهید را در کنار هم قرار می‌دهد.
«یادت باشد» و «خداحافظ سالار» بیشتر از زاویه خانواده به سراغ زندگی شهدا می‌روند و «لبخندی به رنگ شهادت» نیز زندگی شخصی و ویژگی‌های اخلاقی شهید عباس دانشگر را دنبال می‌کند.
در کنار این آثار، «پانصد صندلی خالی» و «باغ‌های معلق» به تجربه مردم مناطق درگیر جنگ توجه دارند و نشان می‌دهند که ادبیات این حوزه تنها به زندگی رزمندگان محدود نمی‌شود.
برای شناخت مدافعان حرم از کجا شروع کنیم؟
اگر به زندگی‌نامه و خاطرات فرماندهان علاقه دارید، «ماه کامل» می‌تواند شما را با زندگی شهید مرتضی حسین‌پور آشنا کند.
اگر روایت‌های گسترده‌تر از تجربه رزمندگان در سوریه را می‌پسندید، «هوای این روزهای من» مجموعه‌ای از خاطرات مرتبط با مقاومت در سوریه را در اختیار شما قرار می‌دهد.
برای مطالعه زندگی خانوادگی یک شهید، «یادت باشد» و «خداحافظ سالار» مسیر متفاوتی دارند؛ زیرا بخش مهمی از روایت آن‌ها از نگاه خانواده شکل گرفته است.
«لبخندی به رنگ شهادت» نیز بیشتر بر زندگی، شخصیت و ویژگی‌های اخلاقی شهید عباس دانشگر تمرکز دارد.
در مقابل، اگر به تجربه مردم غیرنظامی در مناطق محاصره‌شده علاقه‌مند باشید، «پانصد صندلی خالی» و «باغ‌های معلق» روایت‌هایی از زندگی مردم سوریه در دوران محاصره ارائه می‌کنند.
جمع‌بندی
در این متن از مجله نعنا فهمیدیم که کتاب‌های مربوط به مدافعان حرم، مجموعه‌ای متنوع از زندگی‌نامه‌ها، خاطرات، روایت‌های خانوادگی و تجربه مردم مناطق درگیر جنگ را شامل می‌شوند.
«ماه کامل» زندگی شهید مرتضی حسین‌پور را روایت می‌کند، «هوای این روزهای من» خاطرات امیرحسین حاج نصیری و دیگر رزمندگان را دنبال می‌کند و «لبخندی به رنگ شهادت» زندگی و خاطرات شهید عباس دانشگر را به تصویر می‌کشد.
«یادت باشد» و «خداحافظ سالار» از زاویه خانواده به زندگی شهدا نزدیک می‌شوند و «پانصد صندلی خالی» و «باغ‌های معلق» تجربه مردم سوریه در دوران محاصره را روایت می‌کنند. «شهادت‌طلبان» نیز با نگاهی تاریخی‌تر، به مقاومت در لبنان و فلسطین می‌پردازد.
در مجموع، این کتاب‌ها را می‌توان مسیرهایی متفاوت برای آشنایی با روایت‌های انسانی و خانوادگی مرتبط با مدافعان حرم و تحولات منطقه دانست؛ روایت‌هایی که از زندگی شخصی افراد تا تجربه خانواده‌ها و مردم مناطق درگیر را دربرمی‌گیرند.
