اگر فکر می‌کنید برای شروع کتاب‌خوانی باید صبر کنید تا کودک بتواند بنشیند، حرف بزند یا خودش کتاب را در دست بگیرد، صبر کنید! خبر خوب این است که کتاب‌خوانی برای کودکان را می‌توانید خیلی زودتر شروع کنید! کتاب خواندن برای کودک حتی می‌تواند از دوران بارداری آغاز شود. این کار پس از تولد نیز به یکی از لذت‌بخش‌ترین بخش‌های برنامه روزانه او تبدیل شود.
شاید نوزاد در روزهای اول تولد چیزی از داستان کتاب متوجه نشود. اما صدای آرام و آشنای شما، ریتم کلمات، تصاویر رنگارنگ و مهم‌تر از همه، لحظات صمیمانه‌ای که هنگام کتاب خواندن در کنار او سپری می‌کنید، همگی برای رشد او ارزشمند هستند. بنابراین پاسخ کوتاه به سؤال «از چه سنی برای کودک کتاب بخوانیم؟» این است: هیچ‌وقت برای شروع زود نیست.
کتاب خواندن از سنین پایین علاوه بر ایجاد یک پیوند عاطفی میان والد و کودک، به رشد زبان، افزایش دایره واژگان، تقویت مهارت‌های ارتباطی و شکل‌گیری مهارت‌های اولیه سوادآموزی کمک می‌کند. البته لازم نیست از همان ابتدا کتاب‌های طولانی یا داستان‌های پیچیده انتخاب کنید. کافی است که کتابی متناسب با سن و مرحله رشد کودک پیدا کنید و از خواندن آن در کنار یکدیگر لذت ببرید.
برای آشنایی با روش‌های مناسب کتاب‌خوانی و کتاب‌های مناسب برای کودکان زیر ۶ سال همراه ما باشید.
آیا می‌توان از دوران بارداری برای کودک کتاب خواند؟
بله. برخی والدین کتاب خواندن را از دوران بارداری آغاز می‌کنند. اگرچه جنین هنوز نمی‌تواند داستان را درک کند، صدای والد به‌تدریج برای او آشنا می‌شود. پس از تولد نیز شنیدن همان صدا برای نوزاد آرامش‌بخش و آشنا خواهد بود.
البته اگر در دوران بارداری برای فرزندتان کتاب نخوانده‌اید، به هیچ عنوان نگران نباشید. بهترین زمان برای شروع کتاب‌خوانی همین امروز است. حتی اگر کودک شما چند ماه یا چند ساله شده باشد، هنوز فرصت زیادی برای ایجاد یک عادت شیرین خانوادگی دارید.
چرا باید از سنین پایین برای کودک کتاب بخوانیم؟
کتاب خواندن فقط راهی برای سرگرم کردن کودک یا پر کردن اوقات فراغت او نیست. زمانی که کودک را در آغوش می‌گیرید و برایش کتاب می‌خوانید، در واقع چند اتفاق مهم را هم‌زمان رقم می‌زنید.
ایجاد پیوند عاطفی میان والد و کودک
برای نوزاد، کتاب خواندن بیشتر از آنکه به معنای فهمیدن داستان باشد، تجربه‌ای حسی و عاطفی است. کودک صدای شما را می‌شنود، چهره‌تان را می‌بیند، در آغوش شما قرار می‌گیرد و توجه کاملتان را دریافت می‌کند.
همین لحظات ساده به کودک احساس امنیت و آرامش می‌دهند و رابطه عاطفی میان شما را تقویت می‌کنند. به همین دلیل، کتاب خیلی زود به بخشی از روتین خواب یا زمان آرامش کودک تبدیل می‌شود.
تقویت زبان و دایره واژگان
کودکان از طریق شنیدن زبان، واژه‌های جدید را یاد می‌گیرند. کتاب‌ها نیز معمولاً کودک را با کلمات و جمله‌هایی روبه‌رو می‌کنند که در گفت‌وگوهای روزمره کمتر می‌شنود.
برای مثال، کودک در زندگی روزمره بارها کلمه «ماشین» را می‌شنود اما در یک کتاب با واژه‌هایی مانند «چرخ»، «راننده»، «جاده» یا «چراغ راهنمایی» نیز آشنا می‌شود. همین مواجهه مکرر با زبان، پایه مهمی برای رشد مهارت‌های گفتاری و زبانی اوست.
تقویت مهارت‌های پیش از سوادآموزی
کتاب خواندن برای کودکان پیش از آنکه کودک بتواند بخواند و بنویسد، به او مجموعه‌ای از مهارت‌های پایه را یاد می‌دهد. از جمله این مهارت‌ها می‌توان به گوش دادن، تشخیص صداها، دنبال کردن تصاویر، شناخت جهت ورق زدن صفحات و ارتباط میان کلمات و تصاویر اشاره کرد.
کتاب خواندن منظم به شکل‌گیری همین مهارت‌های اولیه کمک می‌کند. بنابراین کودک را برای یادگیری خواندن در سال‌های بعد آماده می‌سازد.
کمک به رشد شناختی و عاطفی
داستان‌ها به کودکان کمک می‌کنند تا با موقعیت‌ها، احساسات و آدم‌های مختلف آشنا شوند. کودک از طریق داستان درباره شادی، ترس، دوستی، جدایی، خشم یا مهربانی یاد می‌گیرد. بنابراین کم‌کم یاد می‌گیرد تا احساسات خودش و دیگران را بهتر بشناسد.
کتاب همچنین فرصتی برای پرسیدن سؤال، فکر کردن درباره اتفاقات داستان و پیدا کردن رابطه میان علت و معلول در اختیار کودک قرار می‌دهد.
راهنمای کتاب خواندن برای کودک بر اساس سن
هرچه کودک بزرگ‌تر می‌شود، نوع کتابی که برای او انتخاب می‌کنید و شیوه تعامل شما با کتاب نیز تغییر می‌کند. در ادامه، پیشنهادهایی برای سنین مختلف آورده‌ایم.
تولد تا ۶ ماهگی؛ کتاب یعنی صدا، تصویر و آغوش
در ماه‌های نخست، بینایی نوزاد هنوز در حال رشد است. بنابراین کتاب‌هایی با تصاویر بزرگ، ساده و دارای تضاد رنگی زیاد انتخاب مناسبی هستند. کتاب‌های پارچه‌ای، مقوایی و کتاب‌های مخصوص نوزادان نیز به دلیل مقاومت بیشتر، کاربردی هستند.
در این سن لازم نیست حتماً متن کتاب را دقیقاً همان‌طور که نوشته شده، بخوانید. حتی می‌توانید درباره تصاویر صحبت کنید، صدای حیوانات را دربیاورید یا یک داستان ساده از خودتان بسازید.
برای نوزاد، مهم‌تر از معنای کلمات، لحن صدای شما، آهنگ گفتار و تماس عاطفی با والد است. بنابراین کودک را در آغوش بگیرید، کتاب را نزدیک او نگه دارید و اجازه دهید تا به تصاویر نگاه کند.
حتی اگر خودتان از خواندن کتاب‌های کودک خسته شده‌اید، خواندن یک مجله یا کتاب معمولی با صدای بلند نیز برای نوزاد تجربه‌ای جالب است. در این مرحله، هدف اصلی ایجاد تجربه‌ای لذت‌بخش از شنیدن زبان و بودن در کنار شماست.
کتاب‌های مناسب کودکان تا ۶ماه:
کتاب‌های تصویری با تصاویر ساده و بزرگ
کتاب‌های مقوایی ضخیم
کتاب‌های پارچه‌ای
کتاب‌های دارای آینه، بافت‌های مختلف یا پنجره‌های بازشو
کتاب‌هایی با شعرها و عبارت‌های کوتاه و آهنگین
۷ تا ۱۲ ماهگی؛ ارتباط میان تصویر و کلمه
در نیمه دوم سال اول زندگی، کودک کم‌کم برخی از کلمات آشنا را تشخیص می‌دهد؛ به‌ویژه نام افراد و اشیایی که هر روز با آنها سروکار دارد، مانند «مامان»، «بابا»، «شیر»، «توپ» یا …
در این مرحله، کتاب‌هایی که در هر صفحه یک شیء یا شخصیت مشخص دارند، انتخاب خوبی هستند. وقتی تصویر یک توپ را نشان می‌دهید، به آن اشاره کنید و بگویید: «توپ! این توپ قرمزه.»
اگر کودک به تصویر خاصی خیره شد یا به آن اشاره کرد، همان موضوع را بیشتر توضیح دهید. لازم نیست که تمام متن کتاب را بخوانید؛ دنبال کردن علاقه کودک مهم‌تر از تمام کردن داستان است.
در این سن، کودک ممکن است تلاش کند کتاب را بگیرد، ورق بزند، به آن ضربه بزند یا حتی آن را به دهان ببرد. بنابراین کتاب‌های مقوایی و مقاوم معمولاً گزینه مناسب‌تری هستند. اگر کتابی قطعات کوچک، روبان، دکمه یا بخش‌های جداشدنی دارد، حتماً ایمنی آن را در نظر بگیرید.
۱۳ تا ۱۸ ماهگی؛ سؤال بپرسید و با کودک گفت‌وگو کنید!
حالا کودک ارتباط بیشتری با داستان و تصاویر برقرار می‌کند. کتاب‌هایی با جمله‌های کوتاه و تصاویر متعدد برای این دوره مناسب‌اند.
در هنگام خواندن، کودک را وارد داستان کنید. مثلاً بپرسید:
گربه کجاست؟
سگ چه صدایی می‌ده؟
توپ رو می‌بینی؟
اگر کودک توانست پاسخ دهد یا به تصویر درست اشاره کند، او را تشویق کنید. اگر فقط یک کلمه گفت، جمله او را کامل‌تر کنید. مثلاً اگر گفت «ماشین»، شما بگویید: «آره، یک ماشین قرمز بزرگه.»
این روش به کودک کمک می‌کند تا واژه‌های جدید را در قالب جمله‌های کامل بشنود.
در این سن، اجرای داستان هم کتاب خواندن را بسیار جذاب‌تر می‌کند. اگر داستان درباره حیوانات است، صدای آنها را تقلید کنید. اگر شخصیت داستان می‌دود، با دست‌هایتان حرکت دویدن را نشان دهید. لازم نیست همیشه جدی و دقیق کتاب را بخوانید؛ خنده، بازی و مشارکت کودک بخشی از فرایند یادگیری است.
۱۹ تا ۲۴ ماهگی؛ تکرار، تکرار و باز هم تکرار!
اگر کودک دوساله شما از شما می‌خواهد تا یک کتاب را برای دهمین بار بخوانید، نگران نباشید! تکرار کتاب مورد علاقه یکی از رفتارهای طبیعی این دوره است.
ممکن است خودتان از شنیدن یک داستان تکراری خسته شوید اما کودک از هر بار شنیدن آن چیز تازه‌ای یاد می‌گیرد. با تکرار، کلمات جدید برای او آشناتر می‌شوند. کودک می‌تواند بخش‌هایی از داستان را پیش‌بینی یا حتی همراه شما تکرار کند.
در این مرحله گاهی قبل از رسیدن به یک عبارت آشنا مکث کنید تا کودک آن را کامل کند. مثلاً اگر جمله‌ای را بارها شنیده است، بخشی از آن را بگویید و منتظر بمانید تا کودک ادامه دهد.
کتاب‌های شعر، داستان‌های تکرارشونده، کتاب‌های تصویری و داستان‌هایی که کودک را به مشارکت وادار می‌کنند، در این سن بسیار جذاب هستند.
اگر کودک به کتاب علاقه نشان نمی‌دهد، چه کنیم؟
همه کودکان از همان ابتدا عاشق نشستن و گوش دادن به داستان نیستند. بعضی از آنها دوست دارند کتاب را ورق بزنند. بعضی فقط به تصاویر نگاه می‌کنند و بعضی دیگر بعد از چند صفحه از جایشان بلند می‌شوند. این رفتارها کاملاً طبیعی است.
قرار نیست کودک حتماً یک کتاب را از ابتدا تا انتها گوش دهد. اگر فقط چند صفحه خواندید و کودک رفت سراغ بازی، بعداً دوباره امتحان کنید.
برای ایجاد علاقه به کتاب، این نکات را در نظر بگیرید:
کتاب‌هایی را انتخاب کنید که با علایق کودک ارتباط دارند.
اجازه دهید کودک خودش کتاب را انتخاب کند.
هنگام خواندن، از لحن‌های متفاوت و حالت‌های چهره استفاده کنید.
درباره تصاویر با کودک صحبت کنید و فقط متن کتاب را نخوانید.
کتاب خواندن را به یک فعالیت آرام و لذت‌بخش تبدیل کنید، نه یک تکلیف.
کتاب‌های مورد علاقه کودک را بارها بخوانید.
زمانی را انتخاب کنید که کودک خسته، گرسنه یا بی‌حوصله نباشد.
کتاب‌ها را در جایی قرار دهید که کودک بتواند آنها را ببیند و به آنها دسترسی داشته باشد.
آیا لازم است هر روز برای کودک کتاب بخوانیم؟
اگر کتاب خواندن را به یک فعالیت روزانه تبدیل کنید، بسیار خوب است. اما اگر بعضی روزها فرصت کافی ندارید، خودتان را سرزنش نکنید. آنچه اهمیت دارد، تداوم و کیفیت تعامل است.
حتی چند دقیقه کتاب خواندن در طول روز هم یک عادت ارزشمند است. کتاب خواندن را به بخشی از برنامه خواب شبانه، بعد از بیدار شدن، زمان استراحت بعدازظهر یا زمان آرامش پیش از خواب تبدیل کنید.
مهم‌تر از تعداد صفحاتی که می‌خوانید، این است که کودک کتاب را با تجربه‌ای مثبت و صمیمانه پیوند دهد.
از چه سنی باید کتاب‌های آموزشی را شروع کرد؟
کتاب کودک الزاماً نباید از همان ابتدا با هدف آموزش حروف، اعداد یا کلمات طراحی شده باشد. برای نوزاد و کودک نوپا، کتاب خواندن خودش یک فعالیت آموزشی است.
کودک با نگاه کردن به تصاویر، گوش دادن به صدای والد، یادگیری واژه‌های جدید، دنبال کردن داستان و پاسخ دادن به سؤال‌ها، مهارت‌های مهمی را تمرین می‌کند. بنابراین لازم نیست که کتاب خواندن را به یک کلاس آموزشی کوچک تبدیل کنید.
اجازه دهید کودک از کتاب لذت ببرد. آموزش در این سن می‌تواند در دل بازی، گفت‌وگو و داستان اتفاق بیفتد.
اگر کتاب خواندن را دیر شروع کرده‌ایم، آیا فرصت را از دست داده‌ایم؟
خیر. یکی از مهم‌ترین نکاتی که والدین باید به خاطر داشته باشند این است که هیچ سن «دیری» برای شروع کتاب خواندن وجود ندارد.
اگر فرزند شما چند ساله شده و تاکنون عادت منظمی برای کتاب خواندن نداشته‌اید، همین امروز شروع کنید. یک کتاب مناسب انتخاب کنید، کنار کودک بنشینید و حتی با چند دقیقه در روز آغاز کنید.
ممکن است در روزهای اول کودک علاقه چندانی نشان ندهد. اما با تکرار و انتخاب کتاب‌هایی متناسب با علایق او، احتمالاً به‌تدریج کتاب به بخشی از زندگی روزمره‌اش تبدیل خواهد شد.
چطور عشق به کتاب را در کودکمان ایجاد کنیم؟
هدف اصلی کتاب خواندن برای کودک این نیست که او زودتر از دیگران خواندن را یاد بگیرد. هدف این است که کودک کتاب را با لذت، امنیت، کنجکاوی و وقت گذراندن با والدینش مرتبط کند.
وقتی کودک از کتاب خواندن لذت ببرد، احتمال بیشتری دارد که در سال‌های بعد نیز خودش به سراغ کتاب برود. بنابراین به جای اینکه نگران تعداد کتاب‌هایی باشید که در ماه می‌خوانید، روی ساختن تجربه‌ای شیرین تمرکز کنید.
گاهی اجازه دهید کودک کتاب مورد علاقه‌اش را انتخاب کند، حتی اگر شما ترجیح می‌دهید داستان دیگری بخوانید. اجازه دهید صفحه‌ها را ورق بزند، درباره تصاویر سؤال بپرسد و حتی وسط داستان بخندد یا مسیر داستان را تغییر دهد. کتاب خواندن برای کودک قرار نیست امتحان باشد. قرار است فرصتی برای کشف کردن، گفت‌وگو کردن و با هم بودن باشد.
و در پایان
پس از چه سنی برای کودک کتاب بخوانیم؟ از دوران بارداری، از بدو تولد یا هر زمانی که تصمیم می‌گیرید این عادت زیبا را شروع کنید.
در ماه‌های اول، صدای شما و تصاویر ساده اهمیت بیشتری دارند. با بزرگ‌تر شدن کودک، می‌توانید او را در داستان مشارکت دهید، سؤال بپرسید، درباره تصاویر صحبت کنید و اجازه دهید خودش کتاب را انتخاب کند. در حدود دو سالگی نیز تکرار کتاب‌های مورد علاقه کودک را به چشم یک فرصت یادگیری ببینید، نه یک عادت خسته‌کننده.
در نهایت، بهترین کتاب برای کودک کتابی است که متناسب با سن و علایق او باشد و از خواندنش لذت ببرد. لازم نیست همه کتاب‌های موجود را بخوانید یا هر روز زمان زیادی برای مطالعه اختصاص دهید. چند دقیقه کتاب خواندن در آغوش والد، اگر به‌طور منظم تکرار شود، یکی از ارزشمندترین عادت‌های دوران کودکی می‌شود. عادتی که هم به رشد زبان و یادگیری کمک می‌کند و هم عشق به کتاب و مطالعه را برای سال‌های طولانی در وجود کودک زنده نگه می‌دارد.
در فروشگاه نعنا، یادگیری را با بازی و قصه گره می‌زنیم! برای خرید اسباب‌بازی فکری، کتاب‌های تاریخ ایران برای کودکان و نوجوانان و سایر کتاب‌ها کلیک کنید.
